morgen komt polly

Medical Candy

May 21, 2008

Lang geleden had ik een projectje in mind, met als sappige naam science candy. Ik ging proberen af en toe een complex wetenschappelijk onderwerp in mensentaal uit te leggen. Ik heb 1 postje gepubliceerd en eentje staat nog te wachten in mijn draft box. Een succes is het dus niet direct geworden, maar het blijft me nauw aan het hart liggen. Niets mooiers dan iemand iets kunnen uitleggen, en dan dat nadenkend gezicht zien opklaren, de denkrimpels zien afvlakken en dan, wat lager, een brede lach te zien verschijnen.

Gisteren schreef Huug in de comments op mijn post over mijn ‘vrijwillige’ medewerking aan de benmergoogst van vandaag:
“Bij ons een zeldzaamheid geworden”
Hoe komt dat? Zijn er andere, “betere” technieken? En waarom doen ze dat in de States dan wel nog?

Haha, zo een mooie voorzet, die moet ik gewoon aannemen, en hopen op een doelpunt… Geen science candy dit, maar een hopelijk savoury piece of medical candy…

Om iemand te transplanteren met hematopoietische (= bloedvormende) stamcellen (de oercellen, moedercellen die zich vooral in het beenmerg bevinden en aanleiding geven tot de vorming van witte bloedcellen, rode bloedcellen en bloedplaatjes) -de term stamceltransplantatie doet waarschijnlijk wel een belletje rinkelen- kan je gebruik maken van de eigen stamcellen van de patient of van de stamcellen van iemand anders. Bij het eerste, autologe stamceltransplantatie, is de transplantatie op zich niet de behandeling, maar de chemotherapie die je ervoor geeft is zo zwaar en beschadigt het beenmerg zo erg dat je de eigen stamcellen nodig hebt om er achteraf van te kunnen recupereren. De stamcellen worden geoogst op een moment dat de patient in remissie is (dat wil zeggen, dat er geen meetbare ziekte meer aanwezig is), de cellen worden ingevroren, en worden dan teruggegeven nadat die zware chemo is gegeven. Bij de tweede vorm, de allogene stamceltransplantatie, waarbij stamcellen van een donor worden toegediend, is niet alleen de zeer zware voorbehandeling (ook conditionering genoemd) belangrijk, maar de transplantatie op zich is een levenslange behandeling (dat is althans de bedoeling), omdat de immuuncellen van de donor de kwaadaardige cellen (niet alle indicaties voor stamceltransplantatie zijn kwaadaardige aandoeningen, maar toch de meerderheid) van de patient (die nog zouden overblijven na de zware voorbehandeling), herkennen en doden. Helaas kunnen ook gezonde cellen en weefsels door deze immuuncellen als vreemd worden herkend en worden aangevallen, en dit verschijnsel -graft-versus-host ziekte genoemd- kan aanleiding geven tot belangrijke afwijkingen ter hoogte van huid, lever en maag-darm stelsel, met als gevolg mogelijk een belangrijke invloed op de kwaliteit van leven en in sommige uitgesproken gevallen zelfs met de dood tot gevolg.

Maar nu ter zake. Die stamcellen kan je halen uit verschillende bronnen: navelstrengbloed, beenmerg en gemobiliseerd perifeer bloed. Laten we het nu niet hebben over het navelstrengbloed, op vraag kan ik daar ook eens een boompje over opzetten, maar ik mag niet teveel uitweiden hier of jullie haken af. En dat zou zonde zijn ;-)).
Vroeger kende men enkel beenmerg als bron voor stamcellen. Patienten of gezonde donoren (familiale donoren of vrijwillige niet-gerelateerde donoren) worden onder volledige verdoving gebracht en met lange naalden (botboren – maar niet op elektriek of zo he, helemaal handwerk) wordt het beenmrg opgezogen uit de crista, het heupbeen, waar het bot dik is en veel beenmerg bevat. In totaal wordt 1 tot 2 liter beenmerg geoogst, en de procedure duurt ongeveer 1 uur per liter beenmerg (vanmorgen hebben we bij de jongeman 1.8 liter geoogst, op iets minder dan 2 uur tijd). Je doet de procedure met twee, elk langs een kant, en ik kan u verzekeren, het is zware corvee, bot is niet gemakkelijk te doorboren, zeker niet dat van een kloeke jonge gast.

Bijna 20 jaar geleden kwamen de eerste publicaties over een nieuwe techniek om stemcellen te oogsten: als men de donor een groeifactor toediende, G-CSF genaamd (vergelijk het met wat epo is voor de rode bloedcellen, is dit iets gelijkaardigs voor witte bloedcellen en stamcellen), zag men dat enerzijds de stamcellen gingen prolifereren en anderzijds zag men dat de stamcellen, die anders nogal verborgen zitten in het beenmerg, het beenmerg verlieten en naar de bloedbaan gingen. Op die manier kon men de stamcellen oogsten door een ‘eenvoudige’ bloedafname: door middel van een soort dialyse-systeem waarlangs het bloed van de donor (of de patient) circuleert, worden de witte bloedcellen, aangerijkt voor stamcellen tegengehouden, terwijl de rest van het bloed weer wordt teruggegeven. De patient hoeft niet onder narcose, heeft geen 5 dagen last van een pijnlijke achtersteven (enkel botpijn door de stimulatie van het beenmerg die heel goed te behandelen is met paracetamol).

In vergelijking met de omslachtige beenmergprocedure (weinig mensen staan te springen voor een narcose) leek de gemobiliseerd perifeer bloed procedure (aferese genaamd) de hemel! Bovendien zag men dat deze stamcellen ook sneller ‘aansloegen’, wat betekent dat de getransplanteerde patienten sneller herstelden uit hun pancytopenie (zeer laag aantal van alle bloedcellen) – iets wat we natuurlijk zo kort mogelijk willen houden want dit betekent: zeer laag aantal witte bloedcellen (onmeetbaar laag, risico voor zware en gevaarlijke infecties), zeer laag aantal plaatjes (risico op bloedingen, frequente transfusie van plaatjes) en transfusienood voor bloed. Alleen maar voordelen, zo leek het, en dus schakelden de meeste centra over op het gemobiliseerd perifeer bloed als stamcelbron, en had de beenmergoogst ‘afgedaan’. Ook de donoren wisten wel wat kiezen… Beenmergoogst bleef bestaan maar werd voorbehouden voor bepaalde indicaties waarbij beenmrg een voordeel kan hebben over gemobiliseerd perifeer bloed (laat ik hier niet in detail treden), of voor donoren die om een of andere reden hier toch de voorkeur aan gaven, of niet konden gemobiliseerd worden.

Maar… wat bleek, transplantaties met genobiliseerd perifeer bloed bleken vaker aanleiding te geven tot graft-versus-host ziekte, in vergelijking met deze waar beenmerg als bron werd gebruikt. Zoals altijd heeft alles zijn voor- en nadelen… Jaren al vraagt men zich af welke bron nu eigenlijk de beste is, De donor heeft natuurlijk altijd de keuze, maar we weten het antwoord niet op de vraag welke bron nu de beste is. Nu loopt hier in Seattle een grote gerandomiseerde klinische studie die beide bronnen met elkaar vergelijkt (de eerste – en zeer belangrijke studie hierover!!- de wereld zit te wachten op deze resultaten). Er zijn ook bepaalde protocols hier die met beenmerg als bron werken. Vandaar dus dat het bij ons niet vaak meer gebeurt en hier dus wel. En wie weet, als de studie uitwijst dat beenmerg toch de betere keuze is, dan zal het ook bij ons weer vaker gebeuren…

Is dat een antwoord op uw vraag, Lieve Huug?

Filed under: algemeen

Tags: De Grote Vragen des Levens, Ons Groot Avontuur over de Plas, workoholic